Lions mane en hersengezondheid: wat zegt de wetenschap tot nu toe?

Wat is pruikzwam (lion’s mane) precies?

Verse lions mane paddenstoel

De moderne wetenschap is vooral geïnteresseerd geraakt in bepaalde stoffen in pruikzwam, zoals hericenonen en erinacines, die in laboratoriumonderzoek de aanmaak van zenuwgroeifactor (nerve growth factor, NGF) en andere groeifactoren lijken te stimuleren. NGF is een eiwit dat een rol speelt bij de groei, overleving en reparatie van zenuwcellen, waardoor onderzoekers zich afvragen of pruikzwam mogelijk kan helpen bij processen rondom geheugen en cognitieve functies.

Waarom wordt pruikzwam gelinkt aan hersengezondheid?

Dier- en celonderzoek naar zenuwgroei

Een belangrijk deel van de huidige kennis komt uit dierstudies en onderzoek in celkweken. In deze studies lieten extracten van lion’s mane paddenstoelen een toename zien van de lengte en vertakkingen van zenuwcellen, en een stimulatie van NGF-gerelateerde processen. In muizen verbeterde lion’s mane-suppletie in sommige onderzoeken de prestaties in geheugen- en doolhoftesten, wat wijst op een mogelijk effect op leervermogen en geheugen bij knaagdieren.

Belangrijk om te benadrukken: resultaten in cellen of bij muizen betekenen niet automatisch dat hetzelfde bij mensen gebeurt. Doses, opnamemechanismen en de totale context van voeding en leefstijl verschillen sterk tussen lab en dagelijks leven, waardoor vervolgonderzoek bij mensen noodzakelijk is.

Toenemende interesse bij Alzheimer en cognitieve achteruitgang

Ook bij neurodegeneratieve aandoeningen zoals Alzheimer en Parkinson is de interesse in pruikzwam de laatste jaren toegenomen. Onderzoekers richten zich daarbij vooral op de vraag of de bioactieve stoffen uit pruikzwam zenuwcellen kunnen beschermen of herstelprocessen kunnen ondersteunen. Tot nu toe leveren deze studies vooral veelbelovende signalen op, maar géén harde bewijzen dat pruikzwam ziekten kan voorkomen, behandelen of genezen.

Wat zeggen klinische studies bij mensen tot nu toe?

Hoewel dier- en celonderzoek belangrijk zijn, draait het uiteindelijk om goed opgezette studies bij mensen. Die zijn er gelukkig, maar nog in beperkte aantallen en meestal met kleine onderzoeksgroepen.

Belangrijkste resultaten in het kort

• In een Japanse dubbelblinde, placebo-gecontroleerde trial bij oudere volwassenen met milde cognitieve stoornissen leidde dagelijkse inname van gedroogde pruikzwam (16 weken lang) tot een duidelijke verbetering van cognitieve testscores ten opzichte van placebo; na stoppen met de inname liep dit effect weer terug richting de beginsituatie. Zie: Improving effects of the mushroom Yamabushitake on mild cognitive impairment .
• In een andere gerandomiseerde studie bij mensen van 50 jaar en ouder verbeterden de scores op de Mini Mental State Examination (MMSE) na 12–16 weken suppletie met pruikzwamvruchtlichaam, terwijl andere geheugentesten geen significant verschil lieten zien; wel werd het supplement als veilig en goed verdraagbaar beschreven.
• Een pilotstudie met erinacine A-rijke Hericium erinaceus-mycelia (capsules, 8 weken) liet bij volwassenen verbeteringen zien op niet-verbale snelheidstests en een toename van de serumspiegels van BDNF (een groeifactor voor neuronen), in combinatie met een hogere diversiteit van het darmmicrobioom, vergeleken met placebo. Een overzicht hiervan staat in: Effect of erinacine A-enriched Hericium erinaceus supplementation on cognition .
• In een langdurige pilotstudie bij mensen met vroege of milde Alzheimer lijkt een erinacine A-verrijkt pruikzwammycelium de achteruitgang in cognitieve functies af te remmen vergeleken met placebo, wat wijst op een mogelijk neuroprotectief effect, al zijn grotere vervolgstudies nodig. Zie: Prevention of Early Alzheimer’s Disease by Erinacine A-Enriched Hericium erinaceus Mycelia .
• Een recent onderzoek bij gezonde jongvolwassenen vond dat 1,8 gram lion’s mane per dag (28 dagen) de verwerkingssnelheid en aandacht in cognitieve tests verbeterde en subjectieve stressscores verlaagde ten opzichte van placebo; een eenmalige dosis gaf binnen ongeveer een uur ook meetbare verbeteringen in reactiesnelheid. Dit is beschreven in: The Acute and Chronic Effects of Lion’s Mane Mushroom on cognition and mood .

Verdiepende beschrijving van enkele studies

In de veelgeciteerde Japanse studie bij mensen van 50 tot 80 jaar met milde cognitieve stoornissen kregen deelnemers gedurende 16 weken dagelijks tabletten met gedroogde pruikzwam of een placebo. De groep die pruikzwam kreeg, liet een geleidelijke verbetering zien op een cognitietest gebaseerd op de Hasegawa Dementia Scale, terwijl de placebogroep nauwelijks veranderde; vier weken na het stoppen met de paddenstoel zakten de scores van de pruikzwamgroep weer terug, wat suggereert dat voortdurende inname nodig is om het effect te behouden. De volledige studie is te lezen in Phytotherapy Research (Mori et al., 2009) .

In een recenter onderzoek met een supplement dat specifiek verrijkt was met erinacine A (een bioactieve stof uit het mycelium van pruikzwam) kregen volwassenen acht weken lang óf het supplement óf een placebo. De supplementgroep liet een significante verbetering zien in tests voor informatieverwerkingssnelheid, en bij deze deelnemers nam de concentratie van BDNF in het bloed toe, terwijl die in de placebogroep juist daalde; ook nam de diversiteit van het darmmicrobioom toe, wat mogelijk een rol speelt in de manier waarop het supplement het brein beïnvloedt. Een samenvatting van deze trial vind je in Nutrition (2024) – erinacine A-enriched Hericium erinaceus .

Daarnaast zijn er pilotstudies waarbij mensen met vroege Alzheimer of andere vormen van cognitieve achteruitgang langdurig myceliumextract van pruikzwam kregen. Daarin werd een kleinere achteruitgang in cognitieve functies gezien dan in de placebogroep, wat wijst op een mogelijk beschermend effect op de hersenen; de onderzoekers benadrukken echter dat het om kleine groepen gaat en dat grotere, langdurige studies nodig zijn om deze bevindingen te bevestigen. Een uitgebreid voorbeeld hiervan is de studie van Li et al. (2020): Frontiers in Aging Neuroscience – EAHE mycelia pilot trial .

Ten slotte laten acute en kortdurende studies bij gezonde volwassenen zien dat lion’s mane binnen 45 tot 60 minuten na inname de prestaties in aandachtstaken en verwerkingssnelheid kan verbeteren, en dat enkele weken dagelijkse inname samenhangt met lagere stressscores en betere scores op geheugentesten; dit ondersteunt het beeld dat pruikzwam zowel op de korte als de langere termijn invloed kan hebben op cognitieve functies, al blijft de exacte grootte en klinische relevantie van dit effect onderwerp van onderzoek. Meer details hierover staan in Acute effects of a standardised extract of Hericium erinaceus en in The Acute and Chronic Effects of Lion’s Mane Mushroom .

Praktische aandachtspunten als je pruikzwam wilt gebruiken

Voor lezers die na dit artikel zelf willen experimenteren met pruikzwam in hun leefstijl, zijn er een aantal algemene aandachtspunten:

• Overleg met een arts of behandelaar als je medicijnen gebruikt of een bestaande aandoening hebt, vooral bij neurologische of psychiatrische aandoeningen.
• Zie een supplement met pruikzwam als onderdeel van een bredere aanpak voor hersengezondheid: slaap, beweging, stressmanagement, voeding en sociale activiteit blijven de basis.
• Let op kwaliteit: kies bij voorkeur producten van producenten die transparant zijn over herkomst, extractiemethode, getest gehalte aan werkzame stoffen en mogelijke verontreinigingen.
• Houd je aan de aanbevolen dosering op het etiket en ga er niet vanuit dat “meer altijd beter is”; in de meeste studies werden vaste, gematigde doseringen gebruikt.

Korte samenvatting voor lezers

Pruikzwam is een bijzondere paddenstoel die in traditionele geneeskunde al lang wordt gebruikt en in modern onderzoek vooral in verband wordt gebracht met zenuwgroeifactoren en mogelijke effecten op geheugen en cognitieve functies. Dier- en celstudies laten zien dat bepaalde stoffen uit pruikzwam de groei en vertakking van zenuwcellen kunnen bevorderen en de afgifte van groeifactoren zoals NGF en BDNF kunnen stimuleren.

Bij mensen laten meerdere kleine, gerandomiseerde klinische studies zien dat langdurige inname van pruikzwam – zowel van het vruchtlichaam als van erinacine-rijke myceliumextracten – samenhangt met verbeteringen in cognitieve testscores bij mensen met milde geheugenklachten, langzamere achteruitgang bij vroege Alzheimer en betere verwerkingssnelheid en aandacht bij gezonde volwassenen. Tegelijkertijd benadrukken onderzoekers dat de groepen klein zijn, de duur relatief beperkt is en dat er meer grote, onafhankelijke studies nodig zijn om precies te bepalen hoe sterk deze effecten zijn en voor wie ze het meest relevant zijn.

Wie zich verdiept in pruikzwam, kan het beste uitgaan van een nuchtere conclusie: de huidige onderzoeksresultaten zijn interessant en bemoedigend en wijzen op een reële invloed op hersenfuncties, maar ze vormen nog geen definitief bewijs dat pruikzwam ziekten kan voorkomen of behandelen. Dit artikel geeft daarmee een basisbeeld van wat er tot nu toe bekend is, terwijl de gelinkte wetenschappelijke publicaties ruimte bieden om dieper de studies zelf in te duiken.